“Sumqayıt Çörək” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin rəhbəri Tofiq Hüseynov - 20 Yanvar faciəsi xalqımızın tariximizdə milli ləyaqətin, azadlıq iradəsinin və qəhrəmanlığın təcəssümü kimi xüsusi yer tutur. Qanlı Yanvar hadisələri Sovet totalitar sisteminin öz vətəndaşlarına qarşı törətdiyi ən ağır cinayətlərdən biridir.
1990-cı il yanvar hadisələri təsadüfi şəkildə baş verməmişdi. Bu faciəyə aparan yol azərbaycanlıların Ermənistandakı tarixi torpaqlarından növbəti kütləvi deportasiyası, Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi cəhdlərinin geniş vüsət alması ilə başlanmışdı. Regionda süni şəkildə yaradılan gərginlik fonunda xalqın haqlı etirazlarını sakitləşdirmək əvəzinə, Sovet rəhbərliyi zorakılıq yolunu seçərək dinc əhaliyə qarşı hərbi güc tətbiq etdi. Bu addım insanlıq əleyhinə törədilmiş ağır cinayət idi.
1990-cı il yanvarın ortalarından etibarən SSRİ Müdafiə və Daxili İşlər nazirliklərinin, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin və digər xüsusi təyinatlı hərbi birləşmələrin 66 mindən artıq əsgər və zabiti Bakıya gətirildi. Ordu hissələrinin tərkibinə Stavropol, Rostov və Krasnodardan səfərbər edilmiş erməni zabit və əsgərləri, eləcə də hərbi məktəblərdə təhsil alan erməni kursantları da cəlb olunmuşdu. Qoşunlar Qala və “Nasoslu” aerodromlarında, Respublika stadionunda, Salyan kazarmasında yerləşdirilmişdi ki, bu da əməliyyatın əvvəlcədən planlaşdırıldığını açıq şəkildə göstərirdi.
Həmin il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin (Sov.İKP) baş katibi Mixail Qorbaçovun birbaşa əmri ilə SSRİ Müdafiə Nazirliyi, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin və Daxili İşlər Nazirliyinin qoşun hissələri Bakıya və bir sıra rayonlara yeridildi. Qadın, uşaq, qoca demədən dinc vətəndaşlar tanklardan, zirehli maşınlardan və müxtəlif tipli silahlardan atəşə tutuldu. Bu, sovet ordusunun işğalçı qüvvəyə çevrildiyini göstərən qanlı sübut idi.
“Bakı əməliyyatı”na birbaşa SSRİ müdafiə naziri Dmitri Yazov, daxili işlər naziri Vadim Bakatin və Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin sədr müavini Filip Babkov rəhbərlik edirdilər. Fövqəladə vəziyyət barədə əhali əvvəlcədən məlumatlandırılmamışdı. Rəsmi olaraq fövqəladə vəziyyət yanvarın 20-də saat 00:00-da tətbiq edilsə də, qoşun hissələri artıq yanvarın 19-da saat 21:00-dan etibarən Türkan–Qala istiqamətindən şəhərə daxil olmuşdu. Fövqəladə vəziyyət elan edilməmişdən əvvəl 82 nəfər qətlə yetirilmiş, 20 nəfər ölümcül yaralanmışdı.
Kütləvi insan qırğını törədildikdən sonra – 1990-cı il yanvarın 20-də səhər saat 5:30-da Bakı şəhərinin komendantı V.Dubinyak radio vasitəsilə fövqəladə vəziyyət elan edildiyini bildirdi. Həmin vaxta qədər tanklardan və zirehli döyüş maşınlarından istifadə edilmiş, Xəzər Hərbi Donanmasına məxsus gəmilərdən şəhərə desant çıxarılmışdı. Nəticədə respublika üzrə 147 nəfər öldürülmüş, 744 nəfər yaralanmış, 841 nəfər qanunsuz həbs edilmişdi. 200 ev və mənzil, 80 avtomobil, o cümlədən təcili yardım maşınları məhv edilmiş, dövlətə və vətəndaşlara 5 milyon 637 min rubl məbləğində maddi ziyan vurulmuşdu.
20 Yanvar hadisələri Sovet imperiyasının Azərbaycandakı bütün siyasi və hüquqi dayaqlarını sarsıtdı. Xalqın Sov.İKP-yə və mövcud rejimə qarşı nifrəti pik həddə çatdı, minlərlə insan biletlərini ataraq partiya sıralarını tərk etdi. Bu hadisə Sovet sisteminin artıq xalq iradəsinə qarşı dura bilmədiyini göstərdi.
Faciənin ertəsi günü – yanvarın 21-də Ümummilli Lider Heydər Əliyev Moskvada Azərbaycanın daimi nümayəndəliyinə gələrək xalqla birgə olduğunu bəyan etdi. Ulu Öndər 20 Yanvar hadisələrini hüquqa, demokratiyaya və humanizmə zidd cinayət adlandırdı, mərkəzi Sovet rəhbərliyini və o dövrkü respublika rəhbərlərini açıq şəkildə ittiham etdi. Bu qətiyyətli mövqe xalqın ruhunu dirçəldən tarixi cəsarət nümunəsi oldu.
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1990-cı il noyabrın 21-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisində, 1994-cü il martın 29-da isə Milli Məclis səviyyəsində 20 Yanvar faciəsinə rəsmi siyasi-hüquqi qiymət verildi. Qəbul olunan qərarlarda bu hadisə totalitar kommunist rejimi tərəfindən törədilmiş hərbi təcavüz və cinayət kimi təsbit edildi, günahkarlar konkret şəkildə göstərildi.
Şəhidlər Xiyabanında “Əbədi məşəl” abidə kompleksi və Yasamal rayonundakı “20 Yanvar” dairəsində Qanlı Yanvar şəhidlərinin xatirəsinə memorial abidə kompleksi ucaldılmışdır. “20 Yanvar şəhidi” fəxri adı təsis edilmiş, şəhid ailələrinə və hadisələr zamanı əlillik almış şəxslərə dövlətimiz tərəfindən sosial dəstək göstərilmişdir. Son illərdə həyata keçirilən sosial islahatlar nəticəsində təqaüdlər, müavinətlər, mənzil və avtomobil təminatı əhəmiyyətli dərəcədə artırılmışdır.
20 Yanvar tarixində xalq öz müstəqilliyi uğrunda ilk böyük qurbanlarını verdi. Bu hadisə milli kimliyin formalaşmasına, dünya azərbaycanlılarının təşkilatlanmasına və azadlıq ideyasının dönməz xarakter almasına güclü təkan verdi. Şəhidlərin ruhu azad, suveren və güclü Azərbaycanda ehtiramla yad olunur. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazanılan tarixi Qələbə, 2023-cü ildə suverenliyin tam bərpası 20 Yanvar şəhidlərinin verdiyi qurbanların müqəddəsliyini bir daha təsdiqlədi.