Müstəqillik hər bir xalqın tarixində böyük nailiyyətdir, lakin onu qorumaq, möhkəmləndirmək və dayanıqlı dövlət sisteminə çevirmək daha mürəkkəb tarixi prosesdir. Azərbaycan XX əsrin sonunda ikinci dəfə dövlət müstəqilliyinə qovuşduqda qarşısında məhz belə bir məsuliyyət dayanırdı. İlk illərin siyasi gərginliyi, hərbi qarşıdurmalar, iqtisadi geriləmə və idarəçilik problemləri göstərirdi ki, ölkənin gələcəyi üçün güclü dövlət institutlarının yaradılması həyati əhəmiyyət daşıyır.
1993-cü il bu baxımdan Azərbaycanın siyasi tarixində xüsusi yer tutur. Həmin ilin yayında ölkədə yaşanan hakimiyyət böhranından sonra Heydər Əliyev iyunun 15-də Ali Sovetin sədri seçildi, iyunun 24-dən prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başladı, oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkilərində isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bu hadisələr Azərbaycanın sonrakı siyasi inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
Ölkənin həmin dövrdə ehtiyac duyduğu əsas məsələlərdən biri idarəetmədə sabitliyin yaradılması idi. Dövlət institutlarının zəif olduğu, müxtəlif siyasi qüvvələr arasında qarşıdurmaların davam etdiyi şəraitdə uzunmüddətli iqtisadi və sosial inkişafdan danışmaq çətin idi. Buna görə də siyasi sabitliyin təmin edilməsi və mərkəzi dövlət hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi yeni mərhələnin başlıca istiqamətlərindən biri kimi ön plana çıxdı.
Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətində diqqət çəkən məqamlardan biri müstəqilliyin hüquqi əsaslarının gücləndirilməsi idi. Dövlətin gələcəyi ayrı-ayrı siyasi qərarlardan deyil, işlək qanunvericilik və institutlardan asılı olmalı idi. Bu baxımdan 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi mühüm hadisəyə çevrildi. Konstitusiya Azərbaycanın demokratik, hüquqi, dünyəvi və unitar respublika olduğunu təsbit etdi, dövlət hakimiyyətinin hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipi əsasında təşkilini müəyyənləşdirdi.
Yeni hüquqi bazanın yaradılması sonrakı islahatların da əsasını təşkil etdi. Məhkəmə və hüquq sistemində dəyişikliklər aparıldı, insan hüquqlarının müdafiəsinə dair yeni hüquqi mexanizmlər formalaşdırıldı. 1998-ci ildə Azərbaycanda ölüm cəzasının ləğv edilməsi, həmin ilin avqustunda mətbuat üzərində senzuranın aradan qaldırılması bu dövrün diqqətçəkən qərarları sırasında idi.
Ancaq dövlətin gücü yalnız onun qanunları və siyasi institutları ilə müəyyənləşmirdi. Azərbaycan üçün iqtisadi müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi də strateji əhəmiyyət daşıyırdı. 1990-cı illərin əvvəllərində iqtisadi əlaqələrin pozulması və müharibənin yaratdığı ağır şərait ölkənin yeni iqtisadi inkişaf istiqamətləri müəyyən etməsini zəruri edirdi.
1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan “Əsrin müqaviləsi” bu baxımdan Azərbaycanın iqtisadi tarixində mühüm hadisələrdən biri oldu. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı “Azəri”, “Çıraq” və “Günəşli” yataqlarının işlənilməsini nəzərdə tutan müqavilə beynəlxalq enerji şirkətlərinin Azərbaycana böyük həcmdə sərmayə yatırması üçün imkan yaratdı.
Enerji strategiyası zaman keçdikcə iqtisadi çərçivədən daha geniş məna qazandı. Azərbaycan enerji ehtiyatlarının dünya bazarlarına çıxarılması üçün alternativ marşrutların formalaşdırılmasına başladı və regional enerji əməkdaşlığının iştirakçılarından birinə çevrildi. Bununla ölkənin iqtisadi potensialı xarici siyasət imkanları ilə əlaqələndirilirdi.
Xarici siyasətdə isə qarşıda duran əsas məqsədlərdən biri Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi beynəlxalq mövqeyinin möhkəmləndirilməsi idi. Müxtəlif dövlətlərlə siyasi və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq və Azərbaycanın milli maraqlarının beynəlxalq müstəvidə müdafiəsi həmin siyasətin əsas istiqamətləri sırasında yer alırdı.
Qarabağ münaqişəsi də bu diplomatik fəaliyyətin mərkəzi məsələlərindən biri idi. 1994-cü ilin mayında atəşkəs razılaşmasının qüvvəyə minməsi genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların dayandırılmasına gətirib çıxardı. Bundan sonrakı mərhələdə münaqişənin danışıqlar yolu ilə həlli və Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsinin beynəlxalq gündəmdə saxlanılması xarici siyasətin mühüm istiqaməti olaraq davam etdi.
Heydər Əliyevin dövlətçilik baxışında milli həmrəylik məsələsi də ayrıca yer tuturdu. Dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıların tarixi Vətənlə əlaqələrinin gücləndirilməsi, Azərbaycan dili və mədəniyyətinin qorunması, milli dövlətçilik şüurunun möhkəmləndirilməsi azərbaycançılıq ideyasının əsas məzmununu təşkil edirdi.
2001-ci ildə Bakıda Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi bu istiqamətdə mühüm hadisələrdən biri oldu. Qurultay dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlılarla Azərbaycan dövləti arasında əlaqələrin sistemli şəkildə qurulmasına yönəlmiş siyasi təşəbbüslərdən biri idi.
Beləliklə, 1993-cü ildən başlanan mərhələnin mahiyyətini yalnız ayrı-ayrı siyasi hadisələrlə məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. Söhbət bir-birini tamamlayan dövlətçilik prosesindən gedirdi: əvvəlcə idarəçilikdə sabitlik yaradılır, paralel olaraq hüquqi baza formalaşdırılır, iqtisadi strategiya müəyyənləşdirilir, beynəlxalq əlaqələr genişləndirilir və milli dövlətçilik düşüncəsi gücləndirilirdi.
Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində müstəqilliyin qorunması xüsusi yer tuturdu. Onun dövlətçilik konsepsiyasında müstəqillik sadəcə hüquqi status deyil, dövlətin öz siyasi qərarlarını verməsi, iqtisadi imkanlarını genişləndirməsi, milli maraqlarını müdafiə etməsi və gələcək inkişaf istiqamətini özü müəyyənləşdirməsi kimi geniş məna daşıyırdı.
Məhz buna görə 1993-cü ildən sonrakı illər Azərbaycan dövlətçiliyinin institusional əsaslarının formalaşdığı mühüm tarixi mərhələ kimi yadda qaldı. Bu dövrdə qəbul edilən Konstitusiya, həyata keçirilən hüquqi və iqtisadi dəyişikliklər, enerji strategiyası və xarici siyasət təşəbbüsləri ölkənin sonrakı inkişafına təsir edən amillər sırasında oldu.
Tarix bəzən bir dövlətin qarşısına seçimdən daha böyük məsələ çıxarır – onun gələcək mövcudluğunun hansı əsaslar üzərində qurulacağını müəyyənləşdirmək zərurəti. 1993-cü ildə Azərbaycan məhz belə mürəkkəb mərhələdən keçirdi. Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra başlanan siyasi proseslərin tarixi əhəmiyyəti də həmin şəraitdə dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və müstəqilliyin davamlılığının təmin edilməsinə yönəlmiş yeni dövlətçilik xəttinin formalaşdırılması ilə bağlıdır.
Bu gün həmin dövrə nəzər salarkən onun əsas mənzərəsi ayrı-ayrı qərarlardan daha geniş görünür. Siyasi sabitlikdən Konstitusiyaya, enerji siyas
