Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra qarşısında duran ən böyük məsələ bu müstəqilliyi dayanıqlı dövlət sistemi ilə möhkəmləndirmək idi. 1990-cı illərin əvvəllərində ölkədə baş verən siyasi qarşıdurmalar, iqtisadi tənəzzül, cəbhədə davam edən müharibə və idarəçilikdəki ciddi problemlər dövlətçiliyin gələcəyini mürəkkəb vəziyyətə gətirmişdi. Belə bir tarixi şəraitdə 1993-cü il Azərbaycanın siyasi həyatında dönüş nöqtələrindən birinə çevrildi.
1993-cü il oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkilərində Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bu tarixdən sonra ölkənin qarşısında dayanan əsas vəzifələrdən biri siyasi idarəetmənin sabitləşdirilməsi, dövlət institutlarının fəaliyyətinin gücləndirilməsi və müstəqilliyin hüquqi, siyasi və iqtisadi dayaqlarının formalaşdırılması idi.
Yeni mərhələdə sabitliyin yaradılması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri oldu. 1994 və 1995-ci illərdə ölkədə dövlət çevrilişinə cəhdlərin baş verdiyi də rəsmi mənbələrdə qeyd olunur. Dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi və qanunsuz silahlı qüvvələrin fəaliyyətinin qarşısının alınması sonrakı siyasi və iqtisadi proseslərin həyata keçirilməsi üçün yeni şərait yaratdı.
Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə dövlət quruculuğu yalnız mövcud hakimiyyət institutlarının gücləndirilməsi ilə məhdudlaşmadı. Qarşıya müstəqil Azərbaycanın uzunmüddətli inkişaf modelinin formalaşdırılması vəzifəsi qoyuldu. Hüquqi dövlətin əsaslarının yaradılması, iqtisadi sistemin yenidən qurulması, xarici siyasətdə milli maraqlara əsaslanan xəttin müəyyənləşdirilməsi və cəmiyyətdə dövlətçilik düşüncəsinin möhkəmləndirilməsi bu prosesin əsas istiqamətlərinə çevrildi.
Bu baxımdan 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə Azərbaycan Respublikasının ilk Konstitusiyasının qəbul edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıdı. Əsas Qanunda dövlət müstəqilliyinin, suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qorunması, demokratik quruluş, qanunun aliliyi, hüquqi və dünyəvi dövlət prinsipləri, eləcə də insan və vətəndaş hüquq və azadlıqları təsbit edildi. Beləliklə, müstəqil dövlətin fəaliyyətinin fundamental hüquqi çərçivəsi müəyyənləşdirildi.
Sonrakı mərhələdə hüquq sisteminin yenilənməsi, dövlət institutlarının müasir tələblər əsasında qurulması və siyasi sistemin təkmilləşdirilməsi istiqamətində müxtəlif islahatlar həyata keçirildi. Senzuranın aradan qaldırılması və digər hüquqi-siyasi dəyişikliklər də həmin dövrün dövlət quruculuğu prosesinin mühüm elementləri sırasında yer aldı.
Lakin güclü dövlət quruculuğu yalnız siyasi sabitlik və hüquqi institutlarla mümkün deyildi. Ölkənin iqtisadi dayaqlarının yaradılması da həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Sovet iqtisadi sisteminin dağılmasından sonra Azərbaycan yeni iqtisadi münasibətlərə keçid etməli, özəl təşəbbüs üçün imkanlar yaratmalı və xarici sərmayənin ölkəyə cəlb olunmasına nail olmalı idi.
Bu istiqamətdə atılan ən mühüm strateji addımlardan biri 1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması oldu. Müqavilə Azərbaycanın enerji ehtiyatlarının beynəlxalq tərəfdaşlarla birgə işlənməsi və xarici investisiyaların cəlb edilməsi baxımından yeni imkanlar açdı. Sonrakı enerji və nəqliyyat layihələri isə Azərbaycanın regional iqtisadi proseslərdə rolunun genişlənməsinə zəmin yaratdı.
Heydər Əliyevin siyasi kursunda xarici siyasət ayrıca strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Yeni müstəqillik əldə etmiş dövlət üçün dünya ölkələri və beynəlxalq təşkilatlarla münasibətlərin qurulması, Azərbaycanın mövqeyinin xarici auditoriyaya çatdırılması və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi vacib idi. Bu dövrdə Azərbaycan dünya birliyinə inteqrasiya, xarici investisiyaların cəlbi və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində siyasət yürüdürdü.
Qarabağ münaqişəsi də xarici siyasətin əsas məsələlərindən biri olaraq qalırdı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsinin beynəlxalq müstəvidə gündəmdə saxlanılması və ölkənin mövqeyinin beynəlxalq təşkilatlarda ifadə olunması diplomatik fəaliyyətin mühüm istiqamətlərindən idi.
Dövlət quruculuğunun siyasi və iqtisadi tərəfləri ilə yanaşı, onun ideoloji dayaqlarının formalaşdırılmasına da əhəmiyyət verilirdi. Azərbaycançılıq ideyası müxtəlif ölkələrdə yaşayan azərbaycanlıları milli dövlətçilik, dil, mədəniyyət və tarixi yaddaş ətrafında birləşdirən konsepsiya kimi ön plana çıxarıldı. 2001-ci ildə Bakıda Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi də bu istiqamətdə atılmış mühüm addımlardan biri oldu. Qurultayın Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə keçirildiyi rəsmi mənbələrdə qeyd edilir.
Beləliklə, 1993-cü ildən başlayan siyasi mərhələnin mahiyyəti yalnız hakimiyyət dəyişikliyi ilə izah edilə bilməz. Həmin illərdə Azərbaycanın hansı siyasi və iqtisadi model əsasında inkişaf edəcəyi, dövlət institutlarının necə qurulacağı və ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində hansı istiqamətdə hərəkət edəcəyi ilə bağlı mühüm qərarlar qəbul edildi.
Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasında müstəqilliyin qorunması əsas prinsiplərdən biri idi. Bu yanaşmada dövlətin gücü onun yalnız siyasi institutları ilə deyil, iqtisadi imkanları, hüquqi sistemi, beynəlxalq əlaqələri və milli həmrəyliyi ilə birlikdə qiymətləndirilirdi. Məhz buna görə həmin dövrdə həyata keçirilən müxtəlif istiqamətli tədbirləri vahid dövlət quruculuğu strategiyasının ayrı-ayrı elementləri kimi nəzərdən keçirmək mümkündür.
1993-cü ildən sonrakı onillik Azərbaycan dövlətçiliyinin institusional əsaslarının formalaşdığı mühüm tarixi dövrlərdən biri oldu. Konstitusiyanın qəbul edilməsi, iqtisadi modelin dəyişdirilməsi, enerji strategiyasının həyata keçirilməsi, xarici əlaqələrin genişləndirilməsi və azərbaycançılıq ideyasının dövlətçilik düşüncəsində ön plana çıxması həmin mərhələnin əsas siyasi hadisələri sırasında yer aldı.
Tarixi baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il də məhz bu proseslərin başlanğıcında dayanan mühüm siyasi tarixdir. Həmin gün keçirilən prezident seçkilərindən sonra başlanan mərhələ Azərbaycanın müstəqil dövlət institutlarının formalaşdırılması və möhkəmləndirilməsi prosesində xüsusi yer tutur.
Bu səbəbdən Heydər Əliyevin 1993–2003-cü illərdəki fəaliyyəti müasir Azərbaycanın dövlətçilik tarixini öyrənərkən siyasi sabitlik, hüquqi quruculuq, iqtisadi transformasiya, enerji strategiyası, beynəlxalq münasibətlər və milli ideologiya kimi bir-biri ilə bağlı istiqamətlər kontekstində nəzərdən keçirilir. Həmin dövrdə atılmış addımlar sonrakı mərhələlərdə ölkənin siyasi və iqtisadi inkişafına təsir göstərən mühüm institusional əsaslar yaratdı.
