Bir Vətənin sərhədləri xəritədə görünür, amma onun həqiqi sərhədləri insanların onu qorumaq üçün göstərdiyi iradə ilə müəyyənləşir. Azərbaycan xalqı tarixinin ən ağır sınaqlarından keçərkən bu həqiqəti dəfələrlə yaşayıb. 27 Sentyabr – Anım Günü həmin tarixi yaddaşın ən dərin mənalarından birini daşıyır. Bu gün Azərbaycan torpaqlarının bütövlüyü və dövlətin suverenliyi naminə həyatını fəda edən şəhidlərin qarşısında ümumxalq ehtiramının ifadəsidir. Burada hüzn də var, qürur da; ayrılıq da var, qəhrəmanlıq da. Lakin bütün bu hisslərin fövqündə bir anlayış dayanır – Vətən.
2020-ci ilin 27 sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixinin istiqamətini dəyişdirən hadisələrdən oldu. 44 gün davam edən müharibə hərbi əməliyyatlarla yanaşı, xalqın birlik və həmrəylik duyğusunun güclü şəkildə üzə çıxdığı bir dövr kimi yadda qaldı. Sonradan 27 sentyabrın Anım Günü kimi təsis olunması həmin tarixə ayrıca mənəvi məzmun qazandırdı. Bu tarix artıq yalnız bir müharibənin başlanğıcını deyil, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda canından keçən insanların əbədi xatirəsini ifadə edir.
Şəhidlik haqqında danışmaq asandır, onun böyüklüyünü tam dərk etmək isə çətindir. Çünki şəhidlik bir insanın sahib olduğu ən qiymətli neməti – həyatını Vətən naminə fəda etməsidir. Hər şəhidin arxasında yarımçıq qalmış bir ömür vardır. Kimisi ailəsinin yeganə övladı idi, kimisi ata idi, kimisi yenicə həyata atılmış gənc, kimisi illərini hərbi xidmətə həsr etmiş peşəkar hərbçi. Onların həyat yolları müxtəlif olsa da, son anda bir amal onları birləşdirdi: Azərbaycan torpağının müdafiəsi.
Bu insanların qəhrəmanlığı yalnız döyüş meydanında göstərdikləri şücaətlə ölçülmür. Əsl böyüklük təhlükəni görə-görə irəli getməkdə, silahdaşını tək qoymamaqda, şəxsi həyatından daha böyük bir dəyərin mövcudluğuna inanmaqda idi. Ona görə də şəhidlərin hər biri Azərbaycan tarixinin sadəcə iştirakçısı deyil, həmin tarixi yaradan insanlardır.
27 Sentyabrın ən ağır sükutu isə şəhid evlərində hiss olunur. Bir vaxtlar övladının yolunu gözləyən ana, oğlunun gələcəyini düşünən ata, həyat yoldaşının qayıdacağı günü gözləyən ailə, atasının xatirələri ilə böyüyən övlad – bunların hər biri müharibənin görünməyən tərəfidir. Döyüş meydanında silahlar susa bilər, lakin şəhid ailəsinin qəlbindəki həsrətin vaxtı yoxdur. Buna görə həmin ailələrə münasibət yalnız sosial siyasətin deyil, bütöv cəmiyyətin vicdan məsələsidir.
Şəhid ailəsinə ehtiram göstərmək bir qəhrəmanın əmanətinə sahib çıxmaqdır. Onların sosial problemlərinin həlli, yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması, məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi, övladlarının gələcəyinə diqqət göstərilməsi bu münasibətin praktiki tərəfidir. Ancaq bundan da mühümü onların heç vaxt unudulmadığını hiss etməsidir. Çünki şəhid ailəsi üçün ən böyük mənəvi təsəllilərdən biri övladının, atasının və ya həyat yoldaşının adının xalq tərəfindən hörmətlə yaşadıldığını görməkdir.
Qazilərimizin taleyi də 27 Sentyabrın mənəvi yaddaşından ayrı deyil. Onlar döyüş meydanından geri qayıtsalar da, müharibənin izlərini özləri ilə gətiriblər. Bəzilərinin bədənində həmin izlər görünür, bəzilərinin yaşadıqlarını isə kənardan görmək mümkün deyil. Onların hər biri döyüşün canlı şahidi, Azərbaycanın yaxın tarixinin canlı səhifəsidir.
Qaziyə münasibət yalnız müəyyən tarixlərdə göstərilən diqqətlə məhdudlaşmamalıdır. Müalicə, reabilitasiya, protez təminatı, məşğulluq, sosial adaptasiya və gündəlik problemlərin həlli davamlı yanaşma tələb edir. Döyüş zamanı dövlətinin müdafiəsinə qalxmış insanın sonrakı həyatında özünü cəmiyyətin tamhüquqlu və dəyərli üzvü kimi hiss etməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Müharibənin yaddaşında başqa bir böyük anlayış da yaşayır – silahdaşlıq. Döyüş meydanında insanların bir-birinə necə dayaq olması haqqında çoxsaylı həyat hekayələri mövcuddur. Yaralı yoldaşını təhlükəli ərazidən çıxaran, son sursatını silahdaşı ilə bölüşən, öz təhlükəsizliyini düşünmədən digər hərbçinin həyatını qorumağa çalışan əsgərlərin hekayələri Vətən müharibəsinin insanlıq və sədaqət tərəfini göstərir. Bu nümunələr qəhrəmanlığın yalnız irəli getmək deyil, yanındakı insanı qorumaq olduğunu da nümayiş etdirir.
Arxa cəbhədə yaşananlar da həmin tarixin ayrılmaz hissəsidir. İnsanlar əsgərlər üçün sovqat hazırlayır, yaralılara qan verir, şəhid ailələrinin yanında olur, müxtəlif vasitələrlə orduya dəstək göstərirdilər. Müharibənin ağır günlərində yaranan bu həmrəylik göstərdi ki, cəbhədə döyüşən əsgərin arxasında bütöv bir xalq dayana bilər. Həmin birlik 44 günlük dövrün ən mühüm mənəvi miraslarından biridir.
27 Sentyabr məhz buna görə yalnız hərbi tarix deyil. Bu gün həm də cəmiyyətin özünü tanıdığı, hansı dəyərlər ətrafında birləşə bildiyini gördüyü tarixdir. Vətən anlayışı həmin günlərdə şüardan çıxaraq insanların gündəlik davranışında özünü göstərdi. Birinin tanımadığı əsgər üçün dua etməsi, digərinin heç vaxt görmədiyi şəhid ailəsinə yardım göstərməsi milli həmrəyliyin ən sadə, eyni zamanda ən güclü nümunələrinə çevrildi.
Müharibənin başqa bir ağır tərəfi mülki insanların yaşadığı faciələr idi. Döyüş bölgəsindən uzaqda yerləşən yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulması nəticəsində həyatını itirən və yaralanan mülki şəxslər də həmin günlərin acı yaddaşının bir hissəsidir. Buna görə müharibənin tarixi yazılarkən yalnız ön xətdə baş verənlər deyil, evində, küçəsində, ailəsinin yanında müharibənin ağır nəticələri ilə üzləşən insanların taleyi də unudulmamalıdır.
Bu tarixi yaddaşın qorunması üçün ən böyük məsuliyyətlərdən biri gələcək nəsillərin üzərinə düşəcək. 2020-ci ilin hadisələrini görməyən uşaqlar illər sonra həmin dövrü kitablardan, sənədli materiallardan, ailə xatirələrindən öyrənəcəklər. Onlara yalnız hansı ərazinin nə zaman azad edildiyini anlatmaq kifayət etməyəcək. Onlar həmin nəticənin arxasında insan həyatının dayandığını bilməlidirlər.
Məktəblərdə şəhidlərin həyat yolunun öyrənilməsi, onların xatirəsinin yaşadılması, memorial məkanların qorunması və tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə düzgün çatdırılması bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki milli yaddaş özü-özünə yaşamır. Onu hər nəsil növbəti nəslə ötürməlidir. Əks halda tarix yalnız arxiv sənədlərində qalır. Yaşayan yaddaş isə insanın düşüncəsində və davranışında özünü göstərir.
Bu gün azad edilmiş ərazilərdə aparılan quruculuq işlərinə baxarkən də şəhidlərin xatirəsi yada düşür. Bir vaxtlar döyüş səslərinin eşidildiyi yerlərdə yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, məktəblərin açılması, yolların çəkilməsi və insanların öz yurdlarına qayıtması müharibədən sonrakı dövrün tamamilə başqa mənzərəsini yaradır. Torpaq uğrunda mübarizənin son məqsədi də məhz həmin torpaqda həyatın davam etməsidir.
Doğma yurda qayıdan yaşlı insanın illər sonra öz torpağına ayaq basması, yeni tikilmiş məktəbə gedən uşağın orada gələcəyini qurması, illərlə boş qalmış ərazilərdə yenidən həyatın başlaması çox böyük mənəvi məna daşıyır. Bu mənzərə azadlıq anlayışını gündəlik həyata çevirir. Şəhidlərin uğrunda can verdiyi torpağın yenidən yaşayış məkanına çevrilməsi onların xatirəsinə ən böyük ehtiram nümunələrindən biridir.
Lakin torpağı qorumaq yalnız hərbi qüdrətlə bağlı məsələ deyil. Güclü dövlət üçün savadlı cəmiyyət, möhkəm iqtisadiyyat, milli birlik, məsuliyyətli vətəndaş və sağlam gələcək nəsil də vacibdir. Buna görə şəhidlərin əmanətinə sahib çıxmaq anlayışı çox genişdir. Öz işini vicdanla görən müəllimdən ölkənin gələcəyini quran mühəndisə, torpağı becərən fermerdən elmə töhfə verən gəncə qədər hər kəs dövlətin güclənməsində pay sahibi ola bilər.
Şəhidlərin xatirəsinə münasibətdə ən mühüm məsələlərdən biri də səmimiyyətdir. Onların adları yalnız müəyyən tarixlərdə xatırlanmamalı, qəhrəmanlıqları formal ifadələrə çevrilməməlidir. Şəhid haqqında danışarkən onun ailəsinin hisslərini, keçdiyi həyat yolunu və göstərdiyi fədakarlığın böyüklüyünü nəzərə almaq lazımdır. Çünki şəhid adı hər şeydən əvvəl müqəddəs əmanətdir.
27 Sentyabr eyni zamanda insanı sülhün qiyməti haqqında düşünməyə vadar edir. Müharibənin nə demək olduğunu onun içindən keçən insanlar daha yaxşı bilir. Hərbi qələbənin arxasında itirilmiş həyatlar, yaralanmış insanlar, dağılan ailə arzuları və uzun illər sağalmayan mənəvi yaralar dayanır. Buna görə gələcəyin təhlükəsiz, sabit və sülh içində qurulması da şəhidlərin xatirəsinə hörmətin mühüm ifadələrindən biri kimi qəbul edilməlidir.
Bu gün Azərbaycan bayrağına baxanda onun rəngləri ilə yanaşı, həmin bayrağın yüksəklərdə dalğalanması üçün həyatından keçən insanlar da xatırlanır. Bayraq bir dövlətin rəmzidir, şəhid isə həmin dövlətin qorunması naminə ən böyük fədakarlığı göstərən insandır. Bu iki anlayışın xalqın yaddaşında bir-birinə bu qədər yaxın olması təsadüfi deyil.
Anım Günündə səslənən duaların, ziyarət edilən məzarların, qoyulan qərənfillərin arxasında bir xalqın minnətdarlığı dayanır. Lakin 27 Sentyabr başa çatanda bu minnətdarlıq bitməməlidir. Səhəri gün də şəhid ailəsinin problemi bizim üçün əhəmiyyətli olmalı, qazinin haqqı qorunmalı, müharibə iştirakçısına hörmət göstərilməli, qəhrəmanların həyat yolu danışılmalıdır. Əsl yaddaş məhz belə yaşayır.
İllər keçdikcə 2020-ci ilin payızı tarix kitablarında daha uzaq bir dövr kimi görünəcək. Lakin şəhid ailəsi üçün həmin tarix heç vaxt uzaqlaşmayacaq. Azərbaycan xalqının vəzifəsi də onların xatirəsini zamanın arxasında qoymamaqdır. Çünki qəhrəmanlarını unutmayan xalq öz tarixini də unutmur.
27 Sentyabr Azərbaycan xalqının yaddaşında bir başlanğıc tarixindən daha böyük məna daşıyır. O gün Vətən anlayışının hansı qiymətə qorunduğunu xatırladan əbədi mənəvi sərhəddir. Bu sərhədin bir tərəfində yarımçıq qalmış ömürlər, gözü yolda qalan ailələr və döyüşlərin ağrısı, digər tərəfində isə azad torpaq, dalğalanan bayraq, doğma yurda qayıdan insanlar və gələcəyə baxan Azərbaycan dayanır.
Şəhidlər bizdən yalnız xatırlanmağı deyil, onların qoruduğu Vətənə layiq olmağı tələb edən böyük bir mənəvi miras qoyublar. Bir gün onların döyüş yoldaşlarının danışdığı xatirələr də tarixə çevriləcək, amma həmin miras dəyişməyəcək. Azərbaycan yaşadıqca Vətən uğrunda verilən ömürlər də xalqın yaddaşında yaşayacaq. Çünki bəzi insanlar həyatdan gedirlər, amma tarixdən heç vaxt getmirlər. Şəhidlər məhz belə insanlardır.
