Müstəqilliyin elan olunması bir dövlətin tarixində başlanğıcdır. Əsl sınaq isə həmin müstəqilliyi qorumaq, onu işlək dövlət institutları, güclü iqtisadiyyat və milli birlik üzərində yaşatmaqdır. Azərbaycan 1990-cı illərin əvvəllərində məhz belə mürəkkəb tarixi sınaq qarşısında idi. Sovet İttifaqının süqutundan sonra əldə edilən dövlət müstəqilliyi böyük tarixi nailiyyət olsa da, ölkədə yaranmış siyasi böhran, iqtisadi çətinliklər, müharibə və idarəçilik problemləri gələcəyə dair ciddi çağırışlar yaratmışdı.
1993-cü il bu mürəkkəb mənzərənin dəyişməyə başladığı mühüm siyasi mərhələ oldu. Heydər Əliyevin yenidən siyasi hakimiyyətə qayıdışı və həmin il oktyabrın 3-də Prezident seçilməsi ilə Azərbaycanın dövlət idarəçiliyində yeni dövr başlandı. Qarşıda dayanan vəzifələr olduqca ağır idi: ölkədaxili qarşıdurmaların qarşısını almaq, dövlət hakimiyyətinin işləkliyini təmin etmək, iqtisadi tənəzzüldən çıxış yolları tapmaq və müstəqil Azərbaycanın uzunmüddətli inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirmək.
Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətində ilk növbədə dövlət hakimiyyətinin dayanıqlığının təmin olunması ön plana çıxdı. Çünki parçalanmış siyasi mühitdə nə geniş iqtisadi proqramların həyata keçirilməsi, nə hüquqi dövlət quruculuğu, nə də beynəlxalq səviyyədə ardıcıl siyasətin aparılması mümkün idi. 1994 və 1995-ci illərdə baş verən dövlət çevrilişinə cəhdlər də həmin dövrdə siyasi sabitliyin nə qədər mühüm məsələ olduğunu göstərirdi.
Ölkədə idarəetmə sisteminin möhkəmləndirilməsi ilə Azərbaycan üçün daha uzunmüddətli hədəflərin müəyyənləşdirilməsi mərhələsi başladı. Dövlət yalnız mövcud problemlərə cavab verən mexanizm kimi deyil, gələcək onillikləri planlaşdıran siyasi institut kimi formalaşdırılmalı idi. Bu baxımdan hüquqi dövlət quruculuğu xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi bu prosesin əsas hadisələrindən biri oldu. Yeni Konstitusiyada Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin, suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunması əsas niyyətlər sırasında göstərilir, hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğu, qanunun aliliyi və vətəndaş cəmiyyətinin formalaşdırılması kimi prinsiplər təsbit edilirdi. Konstitusiya 1995-ci il noyabrın 27-də qüvvəyə mindi.
Bununla Azərbaycan dövlətçiliyi üçün yeni hüquqi çərçivə yaradıldı. Dövlət hakimiyyətinin təşkili, vətəndaşların əsas hüquq və azadlıqları, qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətinin fəaliyyət prinsipləri konstitusion müstəviyə keçirildi. Müstəqillik artıq yalnız siyasi iradənin ifadəsi deyil, hüquqi normalarla qorunan dövlət sistemi kimi möhkəmləndirilirdi.
Lakin güclü dövlət üçün siyasi və hüquqi sabitlik qədər iqtisadi müstəqillik də zəruri idi. Azərbaycan iqtisadiyyatının yeni prinsiplər əsasında qurulması, bazar münasibətlərinin formalaşdırılması və ölkəyə böyük həcmdə xarici sərmayənin gətirilməsi qarşıda dayanan strateji məsələlərdən idi. Rəsmi mənbələrdə 1993-cü ildən sonrakı mərhələ iqtisadi islahatların və bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinin tətbiqinin başlanması ilə də səciyyələndirilir.
1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması bu siyasətin ən mühüm nəticələrindən biri oldu. Azərbaycan enerji ehtiyatlarının işlənilməsi üçün böyük beynəlxalq tərəfdaşlığa başladı və ölkəyə xarici investisiyaların cəlb olunması üçün yeni imkanlar yarandı. Bu addım sonrakı illərdə Azərbaycanın enerji siyasətinin və beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsində mühüm rol oynadı.
Enerji amili tədricən Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsi ilə də əlaqələndirildi. Ölkənin coğrafi mövqeyi, enerji ehtiyatları və regional layihələrdə iştirakı xarici siyasətdə əlavə imkanlar yaradırdı. Beləliklə, iqtisadi siyasət yalnız daxili inkişaf vasitəsi kimi deyil, dövlətin beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsinə xidmət edən strateji istiqamət kimi də çıxış edirdi.
Heydər Əliyevin siyasi kursunda Azərbaycanı beynəlxalq münasibətlər sisteminin fəal iştirakçısına çevirmək mühüm yer tuturdu. Müstəqilliyin ilk illərinin mürəkkəb şəraitindən çıxan ölkənin xarici dövlətlərlə münasibətlərinin genişləndirilməsi, beynəlxalq təşkilatlarda mövqelərinin gücləndirilməsi və milli maraqlarının xarici siyasətdə ardıcıl şəkildə ifadə olunması qarşıya qoyulan əsas vəzifələrdən idi. Həmin dövrdə Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin və xarici investisiya imkanlarının genişlənməsi də rəsmi mənbələrdə xüsusi qeyd edilir.
Bu siyasətdə Qarabağ məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün müdafiəsi və münaqişənin beynəlxalq gündəmdə saxlanılması xarici siyasətin əsas mövzularından biri idi. Dövlətin diplomatik imkanlarının genişləndirilməsi həm də Azərbaycanın bu məsələdə mövqeyinin müxtəlif beynəlxalq platformalarda çatdırılması baxımından əhəmiyyətli idi.
Dövlət quruculuğunun başqa mühüm tərəfi cəmiyyətin ortaq milli dəyərlər ətrafında birləşdirilməsi idi. Müstəqil dövlət yalnız sərhədlər, hakimiyyət strukturları və iqtisadi göstəricilərdən ibarət deyil. Onun davamlılığı həm də vətəndaşların dövlətə bağlılığı, milli kimliyin qorunması və ortaq gələcək düşüncəsinin formalaşması ilə əlaqəlidir.
Bu mənada azərbaycançılıq ideyası Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətində xüsusi yer tutdu. Azərbaycançılıq milli mənsubiyyət, dövlətçilik şüuru, dil, mədəniyyət, tarixi yaddaş və Vətənə bağlılığı vahid düşüncə ətrafında birləşdirən ideoloji xətt kimi irəli sürüldü. Rəsmi siyasi mənbələrdə də 1993–2003-cü illərdə azərbaycançılığın dövlətçiliyin ideoloji əsaslarından biri kimi formalaşdırılması həmin mərhələnin xüsusiyyətləri sırasında göstərilir.
Beləliklə, Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasətin mahiyyəti tək bir istiqamətlə məhdudlaşmırdı. Dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi siyasi sabitliyə, sabitlik hüquqi və iqtisadi islahatlara, iqtisadi imkanların genişlənməsi isə Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsinə şərait yaradırdı. Bu proseslərin hər biri digərini tamamlayan dövlətçilik zəncirinin həlqələri idi.
1993-cü ildən sonrakı dövrün mühüm xüsusiyyəti həm də gələcəyin siyasi istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi idi. Azərbaycan hansı iqtisadi sistemlə inkişaf edəcək, dövlət idarəçiliyini hansı hüquqi prinsiplər əsasında quracaq, dünya ilə münasibətlərini necə formalaşdıracaq və milli ideologiyasının əsasını hansı dəyərlər təşkil edəcək – bütün bunlar yeni müstəqil dövlət üçün fundamental məsələlər idi. Rəsmi mənbələrdə həmin mərhələdə müasir, dünyəvi, bazar iqtisadiyyatı və demokratik prinsiplərə əsaslanan inkişaf istiqamətinin strateji seçim kimi müəyyənləşdirildiyi bildirilir.
Bu səbəbdən Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdışının tarixi əhəmiyyəti yalnız həmin ilin hadisələri ilə ölçülmür. Sonrakı onillikdə qəbul edilən qərarlar, formalaşdırılan institutlar və həyata keçirilən strategiyalar Azərbaycanın dövlət quruculuğunun gələcək istiqamətlərinə təsir göstərdi.
3 oktyabr 1993-cü il də məhz bu tarixi prosesin mühüm siyasi nöqtələrindən biri oldu. Həmin tarixdən sonra başlayan prezidentlik dövründə dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, Konstitusiyanın qəbul olunması, iqtisadi islahatların aparılması, enerji strategiyasının həyata keçirilməsi və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi Azərbaycanın dövlətçilik tarixində bir-birini tamamlayan proseslər kimi meydana çıxdı.
Tarix göstərir ki, dövlətlərin taleyini yalnız böyük hadisələr deyil, həmin hadisələrdən sonra müəyyən edilən siyasi istiqamətlər də formalaşdırır. Azərbaycan üçün 1993-cü ildən başlayan mərhələnin əsas əhəmiyyəti də burada idi: müstəqilliyin qorunması ilə yanaşı, onun hansı siyasi, hüquqi və iqtisadi dayaqlar üzərində gələcəyə daşınacağı müəyyənləşdirilirdi.
Bu baxımdan Heydər Əliyevin dövlətçilik irsi müasir Azərbaycanın siyasi tarixinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir. 1990-cı illərin ağır şəraitindən başlayan həmin yol dövlət institutlarının qurulması, iqtisadi strategiyanın müəyyənləşdirilməsi, milli həmrəyliyin gücləndirilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində öz mövqeyini formalaşdırması ilə davam etdi. Bir dövrün mürəkkəb sınaqları içərisində atılan bu addımlar sonrakı illərin Azərbaycan dövlətçiliyinə təsir göstərən siyasi və institusional əsaslardan biri oldu.
